ඉස්ලාමය බිරිඳට පහර දීමට අවසර දෙන්නේ ද? අල්කුර්ආන් 4:34 හි සාම්ප්‍රදායික වටහාගැනීම
සාරාංශය
මුස්ලිම් පවුල් තුළ සිදුවන ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතුව ලෙස බොහෝ දෙනා දක්වන්නේ ශුද්ධ වූ කුර්ආනයේ 4:34 වන ආයතයයි (වැකියයි). එය ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය අනුමත කරන බවට වැරදි ලෙස වටහාගෙන ඇත. මෙම පර්යේෂණ පත්‍රිකාව මගින් පෙන්වා දෙන්නේ එවැනි අර්ථකථනයක් යනු එකී ආයතයේ අර්ථයන් මතුපිටින් හා අසම්පූර්ණ ලෙස කියවීම නිසා ඇතිවූවක් බව යි. මෙම පත්‍රිකාව මගින් එම ආයතය පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික අර්ථකථනයන් විමර්ශනය කරන අතර, එහි සඳහන් කර ඇති නිවැරදි කිරීමේ පියවරයන්හි විස්තර ගවේෂණය කරයි. එමගින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම ආයතය පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික අර්ථකථනයන් ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය අනුමත නොකරන අතර, ඒවා පීතෘමූලික අභිලාෂයන්ගෙන් යුක්ත නොවූ බව යි. ඒ වෙනුවට, සාම්ප්‍රදායික මුස්ලිම් ප්‍රවේශය වී ඇත්තේ, දැඩි විවාහක විනය විරෝධී හැසිරීමකට විසඳුමක් සොයන අතරතුර, මෙම ආයතයේ මතුපිටින් පෙනෙන අර්ථය සංකේතාත්මක අවවාද කිරීමක් (සංකේතාත්මක දඬුවමක්) දක්වා සීමා කරමින් එය සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ පාලනය කිරීම යි.
1. හැඳින්වීම
ඉස්ලාම් දහම පිළිබඳ ඇති ප්‍රධානතම මිථ්‍යා මතයක් වන්නේ එය ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය ඉවසන බව සහ එය අනුමත පවා කරන බව යි. මුස්ලිම් සමාජයන්හි හෝ බටහිර රටවල ජීවත්වන මුස්ලිම් පවුල්වල සිදුවන ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයේ බොහෝ සිදුවීම් ඉස්ලාමීය ඉගැන්වීම්වලට ආරූඪ කරනු ලැබේ. මේ සම්බන්ධයෙන් වඩාත්ම බහුල ව කරනු ලබන පාඨමය සඳහන වන්නේ “බිරිඳට පහර දීමේ ආයතය” ලෙස හඳුන්වනු ලබන ශුද්ධ වූ කුර්ආනයේ 4:34 වන ආයතයයි (වැකියයි). එම ආයතය මෙසේය:
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
“පුරුෂයින් කාන්තාවන් ව රැකබලාගන්නෝ ය. හේතුව අල්ලාහ් ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙකු ඇතැමෙකුට වඩා උසස් බවක් ලබා දී ඇති බැවින් ද ඔවුන්ගේ ධනයෙන් ඔවුන් වියදම් කරන බැවින් ද වේ. දැහැමි කාන්තාවෝ (සැමියාට) අවනත වන, අල්ලාහ්ගේ ආරක්ෂාවෙන් (සිය සැමියන්) නැති විටක (ඔවුන්ගේ දේප‍ළ හා ගෞරවය) ආරක්ෂා කරන අය වෙති. ඔවුන්ගේ අඩදබර ගැන නුඹලා බිය වන අය වනාහි ඔවුනට නුඹලා උපදෙස් දෙනු. තවද නිදියහනින් ඔවුන්ව දුරස් කරනු. තවද ඔවුනට (තරවටු කිරීමක් වශයෙන්) ගසනු. ඉන් පසුව ඔවුන් නුඹලාට අවනත වූයේ නම් ඔවුන් කෙරෙහි (අයුක්තියක් කරන්නට) මඟක් නො සොයනු. සැබැවින් ම අල්ලාහ් අතිඋත්තරීතර අතිමහත් ය.” [1]
කෙසේ වෙතත්, මෙම ආරූඪ කිරීම දුර්වල පදනමක් මත පිහිටා ඇති අතර එය උපුටා දක්වන ලද පාඨය මතුපිටින් හා අසම්පූර්ණ ලෙස අධ්‍යයනය කිරීමෙන් පැන නගින්නකි. මෙම ආයතයේ සැබෑ අර්ථයට ළඟා වීම සඳහා, පළමු ව මෙම ආයතයේ ඇති උපදෙස්වල නීතිමය ස්වභාවය සහ ඒවාට අදාළ නීති රීති මෙන්ම පොදු ඉස්ලාමීය ඉගැන්වීම් තේරුම් ගැනීම වැදගත් වේ.
2. ඉස්ලාමය තුළ විවාහක සබඳතාවන්හි ස්වභාවය
ශුද්ධ වූ කුර්ආනය විවාහක සබඳතාවල ස්වභාවය පහත සඳහන් වචනවලින් අර්ථ දක්වයි:
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
“තවද උන්වහන්සේගේ සංඥාවන් අතර, ඔබ ඔවුන් වෙතින් සැනසුම ලබා ගැනීම පිණිස ඔබෙන්ම ඔබ උදෙසා සහකාරියන් නිර්මාණය කිරීමත්, ඔබ අතර සෙනෙහස හා කරුණාව ඇති කිරීමත් වෙයි. නියත වශයෙන්ම සිතා බලන ජනයාට මෙහි සංඥාවන් ඇත”[2]
මූලික වශයෙන්, විවාහක සබඳතාවල ස්වභාවය වන්නේ සෙනෙහස සහ කරුණාව යි. තවද මෙයට දිරිදෙන සහ සහය දක්වන කුර්ආන් ආයතයන් (පාඨ) සහ නබිවදන් (හදීස්) රාශියක් ඇත. අනෙකුත් ආයතයන් කුමක් වුවත්, ශුද්ධ වූ කුර්ආනය අභ්‍යන්තරික ව පරස්පර විරෝධී නොවන (අභ්‍යන්තරික එකඟතාවක් ඇති) එකක් බැවින්, මෙවැනි ප්‍රකාශ මගින්ම ශුද්ධ වූ කුර්ආනයට ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය හෝ බිරිඳට පහර දීම අනුමත කිරීමට හෝ සාධාරණීකරණය කිරීමට නොහැකි බව තහවුරු වේ.
3. අල් කුර්ආනයේ 4:34 වන ආයතයේ සන්දර්භය
4:34 වන ආයතයේ ආසන්නතම සන්දර්භයට පැමිණීමේ දී, ශුද්ධ වූ කුර්ආනය ස්ත්‍රීන්ගේ ආරක්ෂකයන් සහ භාරකරුවන් ලෙස පුරුෂයන්ට ඇති සාමාජික කාර්යභාරය හේතුවෙන් ඔවුන්ට උසස් මට්ටමක් ලබා දී ඇති අඹුසැමි සබඳතාවක් අර්ථ දක්වන බව සලකා බැලිය යුතු ය.
ශුද්ධ වූ කුර්ආනය පුරුෂයන්ව ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි “කව්වාම්” (qawwam) ලෙස හඳුන්වයි. මෙම පදයෙන් අදහස් කරන්නේ කළ යුතු දේ කළමනාකරණය කිරීමේ හෝ බලාගැනීමේ වගකීම පවරා ඇති පුද්ගලයෙකි. ඕනෑම සාමාජික සංවිධානයකට එහි සාමාජිකයන්ගේ සමූහ කටයුතු කළමනාකරණය කිරීම සඳහා ධුරාවලියක් (තේරීම් ව්‍යූහයක්) අවශ්‍ය වන අතර, සමාජයේ මූලික ඒකකය වන පවුල නැමැති සංස්ථාවට ද එය එලෙස ම අදාළ වේ.
අල්ලාහ් ඉදිරියෙහි ස්ත්‍රීන් සහ පුරුෂයන් යන දෙපිරිසට ම එකිනෙකා කෙරෙහි අයිතිවාසිකම් මෙන්ම වගකීම් ද ඇති බව ශුද්ධ වූ කුර්ආනය ප්‍රකාශ කරයි.[3] කෙසේ වෙතත්, 4:34 වන ආයතයේ සඳහන් කර ඇති පරිදි පුරුෂයන්ට වැඩි වගකීම් මට්ටමක් ලබා දී ඇත. මෙම මනාපය පක්ෂපාතීත්වයක් ලෙස අර්ථ නිරූපණය කළ නොහැකි අතර, එය සමාජය ඉදිරියෙහි සහ දෙවියන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඇති වගකීමේ තත්වයකි. එය මීට පෙර සඳහන් කළ ධුරාවලිගත සමාජ ව්‍යූහයේ අවශ්‍යතාවයට අනුකූල වන අතර පුරුෂයන්ට ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ඇති සමාජීය වගකීම් සමඟ බැඳී පවතී. කෙසේ වෙතත්, මෙම පසුබිම තුළ අනෙකුත් කුර්ආන් මූලධර්මයන්ද එකසේ අදාළ වේ. කාන්තාවන් සමඟ කරුණාවන්තව ජීවත් වීම[4] සහ ඔවුන්ගේ කැමැත්ත හා අන්‍යෝන්‍ය සාකච්ඡාවෙන් තීරණ ගැනීම[5] යන උපදෙස් ද මෙයට ඇතුළත් වේ.
මෙහි දී ශුද්ධ වූ කුර්ආනය “අල්ලාහ් පුරුෂයන්ව ස්ත්‍රීන්ට වඩා උසස් කළේය” යනුවෙන් පවසන්නේ නැති ව, “අල්ලාහ් ඔවුන්ගෙන් ඇතමෙකුට ඇතමෙකුට වඩා උසස් බවක් ලබා දී ඇත” යනුවෙන් පැවසීම සලකා බැලීම වැදගත් වේ. මෙහි වෙනස පැහැදිලි ය. භාවිතා කර ඇති යෙදුමෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ පුරුෂයන් සහ ස්ත්‍රීන් එකිනෙකාගෙන් පැන නැගී ඇති බවත්, ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකුට අනෙකාට වඩා යම් මට්ටමක් ලබා දී ඇත්නම් එය අනෙකාගේ කාර්යභාරය හෙළා දැකීමට නොවන බවත් ය.[6] එසේ කිරීමෙන්, ශුද්ධ වූ කුර්ආනය ස්ත්‍රී පුරුෂ කාර්යභාරයන් සහ අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ සමස්ත ආකල්පය ම වෙනස් කර ඇත. ජනප්‍රිය ස්ත්‍රීවාදී මතවාදයන්හි මෙන් ස්ත්‍රීන් සහ පුරුෂයන් තවදුරටත් එකිනෙකාට එරෙහිව කඹ ඇදීමේ තරඟයක යෙදී සිටින ලෙස නොසැලකේ. ඒ වෙනුවට ඔවුන් එක ම පරිපූර්ණ පවුලක් නිර්මාණය කරන එකිනෙකාට පූරක වන (අනුපූරක) චරිත ලෙස සලකනු ලැබේ.
එබැවින්, කුර්ආනය “නුෂූස්” (nushuz – කැරලිගැසීම/නොහොබිනා හැසිරීම) ගැන සඳහන් කරන විට, එයින් අදහස් කරන්නේ විවාහක අයිතිවාසිකම් බරපතල ලෙස නොසලකා හැරීම සහ අල්ලාහ් විසින් පනවා ඇති සමතුලිතතාව නොසලකා හැරීම යි. බිරිඳක් මෙම සීමාවන් ඉක්මවා යන්නේ නම්, 4:34 වන ආයතයේ සඳහන් කර ඇති නිවැරදි කිරීමේ පියවරයන් අනුගමනය කිරීමට ඇගේ සැමියාට අයිතියක් ඇත.
4. උපදෙස්වල ස්වභාවය සහ විස්තර
4.1. අනෙකුත් පියවරයන් පළමුව අනුගමනය කළ යුතුය
සැමියෙකු තම බිරිඳගේ හැසිරීම පිළිබඳ ව සාධාරණ ලෙස කෝපයට පත් වූ විට, ශාරීරික දඬුවමකට එළඹීමට පෙර ඔහු පළමු ව විසඳීමේ අනෙකුත් පියවරයන් අනුගමනය කළ යුතු ය. එම පියවරයන් වන්නේ මූලික වශයෙන් ඇය සමඟ කතාබහ කර ඇයට උපදෙස් දීම යි; එය අසාර්ථක වුවහොත් ඇය සමඟ යහන වෙන් කිරීම යි. තෙවන සහ දැඩි ම විකල්පය වෙත එළඹිය යුත්තේ මෙම මූලික පියවර දෙක ම අනුගමනය කිරීමෙන් පසු ව පමණි. මෙම තෙවන පියවර දැඩි ලෙස සැලකෙන්නේ සැමියා සහ බිරිඳ අතර ඇති සහජ ආත්මීය සබඳතාව නිසා සහ අනෙකුත් විකල්පයන්ට සාපේක්ෂ ව පමණි; එසේ නොමැති නම් එය ස්වභාවයෙන්ම සංකේතාත්මක එකකි.
සම්භාව්‍ය මුස්ලිම් මත විචාරකයෙකු වන ඉබ්නු අල්-අතිය්යා (මියගියේ හිජ්රි 542) මෙසේ සඳහන් කරයි:
وهذه العظة والهجر والضرب مراتب، إن وقعت الطاعة عند إحداها لم يتعد إلى سائرها
මෙම කරුණු – අවවාද කිරීම, යහනින් වෙන්වීම සහ පහර දීම – අනුක්‍රමික වේ. එකකින් ඇය යහපත් මගට පිවිසෙන්නේ නම්, අනෙකුත් විකල්ප වෙත යොමු නො විය යුතු ය.[7]
අලී බින් අබී තාලිබ් තුමා මෙසේ පැවසූ බව වාර්තා වේ:
يعظها بلسانه، فإن انتهت فلا سبيل له عليها، فإن أبت هجر مضجعها، فإن أبت ضربها، فإن لم تتعظ بالضرب بعث الحكمين.
සැමියා (පළමුව) ඇයට වචනයෙන් උපදෙස් දිය යුතු ය; ඇය (තම වැරදි හැසිරීම) නතර කරන්නේ නම්, ඔහුට ඇයට (දැඩි ලෙස සැලකීමට) තවත් මාර්ගයක් නොමැත. නමුත් ඇය තවදුරටත් නොසලකා හරින්නේ නම්, ඔහුට ඇගේ යහන වෙන් කළ හැකි ය; ඇය තවමත් එසේ ම සිටින්නේ නම්, ඔහුට ඇයට පහර දිය හැකි ය. පහර දීමෙන් පවා ඇය අවවාදයක් නොගන්නේ නම්, දෙපාර්ශවයෙන්ම මධ්‍යස්ථයන් කැඳවිය යුතු ය.[8]
ශාරීරික දඬුවම් පැමිණෙන්නේ අනෙකුත් නිවැරදි කිරීමේ පියවරයන්ට පසු ව පමණක් බව පැහැදිලිය, මන්ද ශාරීරික දඬුවමක් දුන් පසු අවවාද කිරීම සහ යහනින් වෙන්වීම අර්ථ විරහිත වන බැවිනි.
4.2 අනුමැතිය මිස නිර්දේශ කිරීමක් නොවේ
කෙසේ වෙතත්, අනෙකුත් පියවරයන් අනුගමනය කිරීමෙන් පසු ව සිදුකරන ශාරීරික දඬුවමෙහි නීතිමය තත්ත්වය යනු අනුමැතියක් (අවසරයක්) පමණි. එය ස්ත්‍රීන්ට පහර දීම සඳහා වූ නිර්දේශයක් හෝ නිදහස් බලපත්‍රයක් නොවේ. ප්‍රසිද්ධ කුර්ආන් විචාරකයෙකු වන අබ්දුල් මජීද් දර්යාබාදී (මියගියේ හිජ්රි 1397) මෙසේ සඳහන් කරයි:
ශුද්ධ වූ (දෙවිගේ) වචනය යොමු කර ඇත්තේ සියලු කාලවල සහ සමාජ පරිණාමයේ සියලු මට්ටම්වල හා අදියරවල වෙසෙන ජනයා වෙත බව අමතක නොකළ යුතු ය; යම් නිශ්චිත සමාජ මට්ටමක දී සිතාගත නොහැකි ආකාරයේ පිළියමක්, තවත් සමාජ මට්ටමක දී භාවිත කළ හැකි එක ම සහ ප්‍රතිඵලදායක නිවැරදි කිරීමේ ක්‍රමය විය හැකි ය.[9]
සියවස් ගණනාවක් පුරා විවිධ ජාතීන්, සංස්කෘතීන් සහ පුද්ගලයන් අතර, ඇතැම් පුද්ගලයන්ට තම වරද වටහා දීමටත්, ඔවුන්ගේ හැසිරීම නිවැරදි කිරීමටත්, ඔවුන්ගේ විවාහය බේරා ගැනීමටත් ඇති එක ම මාර්ගය මෙවැනි සුළු ශාරීරික අවවාදයක් විය හැක. කෙසේ වෙතත්, මෙය සාධාරණීකරණය කරමින් ශාරීරික දඬුවම යනු විවාහක ආරවුල් විසඳීමට ඉස්ලාමය නිර්දේශ කරන ක්‍රමය යැයි උපකල්පනය කිරීම වරදකි.
4.3 ශාරීරික දඬුවම ප්‍රශංසනීය නොවේ
සුළු ශාරීරික දඬුවමක් පවා අනුමත කර ඇති අවස්ථාවල දී පවා, ඉස්ලාමය එය ප්‍රශංසනීය දෙයක් ලෙස නො සලකයි. නබිනායකයන්ගේ උත්තරීතර ජීවන ආදර්ශය මගින් මීට එරෙහි ව ඉතා පැහැදිලි ව උපදෙස් ලබා දෙයි. සියලු විශ්වාසිකයන් නබිනායකයන්ගේ ආදර්ශය අනුගමනය කිරීමට බැඳී සිටින බැවින්, නබිනායකයන්ගේ බිරිඳ විසින් කරනු ලබන පහත සඳහන් සාක්ෂියෙහි වැදගත්කම පැහැදිලිය:
ما ضرب رسول الله صلى الله عليه وسلم شيئا قط بيده، ولا امرأة، ولا خادما، إلا أن يجاهد في سبيل الله
“අල්ලාහ්ගේ මාර්ගයෙහි මානුශීය මෙහෙයුමක නිරත වූ අවස්ථාවක දී හැර, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් කිසිදිනෙක කිසිම කාන්තාවකට හෝ සේවකයෙකුට හෝ වෙනත් කිසිවෙකුට තම අතින් පහර දී නොමැත”[10]
තවත් වාර්තාවක මෙසේ සඳහන් වේ:
عن عائشة، قالت: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «خيركم خيركم لأهله وأنا خيركم لأهلي»
ආයිෂා තුමිය වාර්තා කළ පරිදි අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෝ මෙසේ පැවසූහ: “ඔබගෙන් වඩාත්ම යහපත් තැනැත්තා වන්නේ තම බිරිඳට (පවුලට) වඩාත්ම යහපත්ව කටයුතු කරන තැනැත්තා ය. මම මගේ බිරිඳට (පවුලට) ඔබ සැමටම වඩා යහපත් වන්නෙමි.”[11]
තවත් වාර්තාවක, තම බිරින්දෑවරුන්ට පහර දෙන සැමියන් කෙරෙහි ඇති අකමැත්ත අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන් මෙසේ පැහැදිලි ව ම පෙන්නුම් කළහ:
قال النبي صلى الله عليه وسلم: «لقد طاف بآل محمد نساء كثير يشكون أزواجهن ليس أولئك بخياركم»
නබිතුමාණෝ මෙසේ පැවසූහ: “මුහම්මද්ගේ පවුලේ අය වෙත බොහෝ කාන්තාවෝ පැමිණ තම සැමියන් පිළිබඳ ව පැමිණිලි කළහ; එම පුරුෂයන් ඔබ අතර සිටින යහපත් අය නොවේ.”[12]
4.4 ‘පහර දීමේ’ ස්වභාවය සහ සීමාවන් පිළිබඳ නීති
‘පහර දීම’ යනු පළමු විකල්පය නොවන බවත්, එය නිර්දේශ නොකළ හුදෙක් අනුමැතියක් පමණක් බවත් අප දැනටමත් වටහාගෙන ඇති බැවින්, මෙම ආයතයේ සඳහන් කර ඇති ‘පහර දීමේ’ ස්වභාවය සහ සීමාවන් පිළිබඳව දැන් විමසා බලමු.
නබිතුමා සිය අවසාන හජ් වන්දනාවේ දී සිදුකළ ප්‍රසිද්ධ දේශනයේ දී, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණෝ මෙම නීතිය එහි නිවැරදි සන්දර්භය තුළ පැහැදිලි කරමින් මෙසේ පැවසූහ:
فاتقوا الله في النساء، فإنكم أخذتموهن بأمان الله، واستحللتم فروجهن بكلمة الله ، ولكم عليهن أن لا يوطئن فرشكم أحدا تكرهونه، فإن فعلن ذلك فاضربوهن ضربا غير مبرح، ولهن عليكم رزقهن وكسوتهن بالمعروف
“කාන්තාවන් සම්බන්ධයෙන් අල්ලාහ්ට බිය වන්න, මන්ද ඔබ ඔවුන් ව භාරගෙන ඇත්තේ අල්ලාහ්ගේ භාරකාරත්වය යටතේ ය. තවද ඔවුන් සමඟ සබඳතා පැවැත්වීම අල්ලාහ්ගේ වචනයෙන් ඔබට අනුමත කර ඇත. ඔබ අකැමති කිසිවෙකුට ඔබගේ යහන පාගන්නට (ඔබේ නිවසට ඇතුළු වීමට) ඉඩ නොදීම ඔවුන් කෙරෙහි ඔබට ඇති අයිතිය යි. ඔවුන් එසේ කරන්නේ නම්, තුවාල සිදු නොවන හෝ කැළලක් නොසිටින ආකාරයෙන් ඔවුන්ට පහර දෙන්න. සාධාරණ ලෙස ඔවුන්ට ආහාර පාන ලබා දීම සහ ඇඳුම් පැළඳුම් ලබා දීම ඔබ කෙරෙහි ඔවුන්ට ඇති අයිතිය යි.”[13]
එසේ ම, කුර්ආන් ආයතයන් සහ නබි උපදෙස් විග්‍රහ කරමින්, නබිනායකයන්ගේ සහචරයන් අතරින් ප්‍රධානම කුර්ආන් විචාරකයා වන ඉබ්නු අබ්බාස් (රළි) තුමාගෙන් පහත සඳහන් වාර්තාව ද පැමිණ ඇත:
عن عطاء قال، قلت لابن عباس: ما الضرب غير المبرح؟ قال: بالسواك ونحوه.
අතා තුමා වාර්තා කළ පරිදි, මම ඉබ්නු අබ්බාස් තුමාගෙන් මෙසේ විමසුවෙමි: “කැළලක් නොතබන පහර දීම යනු කුමක්ද?” නබිතුමාණෝ පැවසූහ: “දත් පිරිසිදු කරන කූරකින් හෝ ඊට සමාන දෙයකින් පහර දීම යි.”[14]
මෙහි සඳහන් වන පහර දීම යනු සැබෑ ශාරීරික පහර දීමක් නොව, බිරිඳට ඇගේ වරදෙහි බරපතලකම පෙන්නුම් කිරීම සඳහා කරනු ලබන සංකේතාත්මක අවවාද කිරීමක් (සංකේතාත්මක දඬුවමක්) පමණක් බව මෙම වාර්තාවලින් පැහැදිලි වේ.
4.5 පුරුෂයන්ට එරෙහි අවවාදයක්
ඉහත සාකච්ඡා කළ පියවරයන්ගෙන් පසු ව, ශුද්ධ වූ කුර්ආනය එම වැකියේ ම මෙසේ සඳහන් කරයි:
فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا
නමුත් ඔවුන් ඔබට අවනත වන්නේ නම්, ඔවුන්ට එරෙහි ව (දඩුවම් කිරීමේ) කිසිදු මාර්ගයක් නො සොයන්න.
මෙම පාඨ කොටස විග්‍රහ කරමින් ඉබ්නු කසීර් තුමා (මියගියේ හිජ්රි 774) මෙසේ ලියයි:
أي: فإذا أطاعت المرأة زوجها في جميع ما يريد منها، مما أباحه الله له منها، فلا سبيل له عليها بعد ذلك، وليس له ضربها ولا هجرانها.
එයින් අදහස් වන්නේ, අල්ලාහ් අනුමත කර ඇති කරුණුවල දී බිරිඳ තම සැමියාට අවනත වන්නේ නම්, ඊට පසු ඇයට කරදර කිරීමට සැමියාට කිසිදු මාර්ගයක් නොමැති බව යි. එබැවින් මෙම අවස්ථාවේ දී ඇයට පහර දීමට හෝ ඇගේ යහන වෙන් කිරීමට සැමියාට අයිතියක් නොමැත.[15]
ආයතයේ අවසානයේ මෙසේ සඳහන් වේ:
إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا
“නියත වශයෙන්ම අල්ලාහ් (ඔබ සැමටම වඩා) ඉතා උසස් ය, ශ්‍රේෂ්ඨ ය.”
මෙම වචනවල වැදගත්කම පිළිබඳ ව ඉබ්නු කසීර් තුමා මෙසේ විස්තර කරයි:
تهديد للرجال إذا بغوا على النساء من غير سبب، فإن الله العلي الكبير وليهن، وهو ينتقم ممن ظلمهن وبغى عليهن
[මෙය] කිසිදු සාධාරණ හේතුවක් නොමැති ව තම බිරින්දෑවරුන්ට අසාධාරණකම් කරන පුරුෂයන්ට කෙරෙන අවවාදයකි; මන්ද ඉතා උසස් වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ද අල්ලාහ් එකී ස්ත්‍රීන්ගේ ආරක්ෂකයා වන අතර, ඔවුන්ට අසාධාරණකම් සහ අපරාධ කරන අයට අල්ලාහ් දඬුවම් පමුණුවනු ඇත.[16]
මෙයින් තහවුරු වන්නේ පුරුෂයන්ට තම බිරින්දෑවරුන් සමඟ තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි කටයුතු කිරීමට පූර්ණ නිදහසක් දී නොමැති බව යි. ඒ වෙනුවට, පනවා ඇති බොහෝ සීමාවන්ට අමතර ව, තම ගැත්තියන්ට අසාධාරණකම් කරන ඕනෑ ම අයෙකුගෙන් ප්‍රශ්න කරනු ලබන තම දෙවියන් වහන්සේට තමන් වගකිව යුතු බව මෙම ආයතය මගින් පුරුෂයන්ට අවවාද කරයි.
4.6 බිරිඳට ‘පහර දීම’ පිළිබඳ ඇති දුර්වල හදීසයක්
ආයතයේ ඇති එම අවසාන අවවාදය සමඟින්, අපි දැන් මෙම මාතෘකාව යටතේ බෙහෙවින් අවභාවිත වන වාර්තාවක් වෙත අවධානය යොමු කරමු:
عن عمر بن الخطاب، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: «لا يسأل الرجل فيما ضرب امرأته»
උමර් බින් අල්-හත්තාබ් වාර්තා කළ පරිදි නබිනායකතුමා මෙසේ පැවසූහ: “කිසිදු පුරුෂයෙකුගෙන් ඔහු තම බිරිඳට පහර දුන්නේ මන්දැයි ප්‍රශ්න නො කළ යුතුය.”[17]
මෙම වාර්තාව දුර්වල (සහීහ් නොවන) එකක් බව ඉබ්නු කසීර් විසින් උපුටා දක්වන ආකාරයට ‘අලී බින් අල්-මදීනී තුමා ඇතුළු ව [18] අහ්මද් ෂාකිර්,[19] නසීරුද්දීන් අල්-අල්බානී,[20] ෂුඅයිබ් අල්-අර්නාවුත්,[21] ආචාර්ය අල්-තුර්කි,[22] සහ අල්-‘අද්වී[23] ඇතුළු විද්වතුන් ගණනාවක් විසින් පෙන්වා දී ඇත. 4:34 වන ආයතයෙන් ලබා දී ඇති අවවාදයෙන්ම, සාධාරණ හේතුවක් නොමැති ව තම බිරින්දෑවරුන්ට කිසිදු කරදරයක් හෝ පීඩාවක් කිරීම පුරුෂයන්ට තහනම් කර ඇති බව පැහැදිලි ය. එබැවින්, මෙම ආයතයේ ඇති අණ කිරීම මගින් මෙවැනි ඕනෑ ම දුර්වල වාර්තාවක් අභිබවා යනු ඇත.
5. ආයතයේ අර්ථයන් සහ මුස්ලිම් විද්වත් සම්ප්‍රදාය
ආචාර්ය ජොනතන් ඒ. සී. බ්‍රවුන් තම ‘Misquoting Muhammad’ නමැති කෘතියෙන් සම්පූර්ණ පරිච්ඡේදයක්ම මෙම ආයතය සම්බන්ධ විවිධ ප්‍රවේශයන් වෙනුවෙන් වෙන් කර ඇති අතර, ඔහු පවසන්නේ මෙය ‘නූතන ලෝකය තුළ ශුද්ධ වූ ලේඛනයන් මුහුණ දෙන අතිශය තීරණාත්මක අර්බුදය’ සංකේතවත් කරන බව යි. ඔහු මුස්ලිම් විද්වත් සම්ප්‍රදායේ ආකල්පය මෙසේ විස්තර කරයි:
උත්ප්‍රාසාත්මක කරුණ නම්, අද වන විට බොහෝ පාඨකයන් සාමාන්‍යයෙන් 4:34 ආයතයේ ‘අක්ෂරගත අර්ථය’ (literal meaning) ලෙස දකින උගන්වනු නොලැබූ උපකල්පනයන්, ප්‍රාග්-නූතන ‘උලමා’ (ඉස්ලාමීය විද්වතුන්) කිසිවෙකු විසින්වත් පිළිගෙන නො තිබීම යි. ඇත්ත වශයෙන්ම, ඒවා ඉස්ලාමීය සම්ප්‍රදායට මුළුමනින්ම ආගන්තුක වේ. මෙම ආයතය අඹුසැමි හිංසනය තර්කානුකූලව සාධාරණීකරණය කිරීමක් ලෙස හුදෙකලාව කියවීමෙන් උපකල්පනය කරන්නේ, කුර්ආනය වෙනත් මූලාශ්‍රවලින් වෙන්කොට තනි ව කියවිය යුතු බවත්, යුතුකම් හා වගකීම් වෙනත් මැදිහත්වීමකින් තොර ව එයින්ම පමණක් ලබාගත යුතු බවත් ය. කෙසේ වෙතත්, කිසිදු ප්‍රාග්-නූතන මුස්ලිම් මතවාදී සම්ප්‍රදායක් (සමහර විට මුල්කාලීන අන්තවාදී ඛාරිජීවරුන් හැරුණු විට) එය කිසිදිනෙක අනුමත කළේ නැත; තමන් අද මෙය කරන්නේ යැයි පවසන ඉස්ලාමීය නූතනවාදීන්ට පවා එය ස්ථාවර ලෙස කිරීමට නොහැකි වී ඇත. . . . ඉස්ලාමීය සම්ප්‍රදාය පැහැදිලි කළ ‘උලමාවරු’ පුරුෂයෝ වූහ. කෙසේ වෙතත්, සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, කුර්ආනයේ 4:34 පිළිබඳ ඔවුන්ගේ කියවීම පීතෘමූලික අභිලාෂයන්ගෙන් හෝ ප්‍රචණ්ඩත්වය කෙරෙහි යොමු කිරීමකින් ලක්ෂණවත් නො වීය. ඒ වෙනුවට, සියවස් ගණනාවක් පුරා උලමාවරුන්ගේ ලේඛනවල දක්නට ලැබුණු වඩාත්ම කැපී පෙනෙන තේමාව වූයේ, මෙම ආයතයේ මතුපිටින් පෙනෙන අර්ථයන් සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ සීමා කිරීම යි. මෙය දෙවියන්ගේ එළිදරව් කිරීම් අර්ථකථනය කළ ප්‍රථම සහ වඩාත් නිවැරදි ම අර්ථකථනකරුවාණන් වන, අල්ලාහ්ගේ දූතයාණන්ගෙන්ම ආරම්භ වූවක් ලෙස පෙනේ.[24]
6. කාන්තාවන්ට එරෙහි ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු
සලකා බලනු ලබන ආයතය ඇතුළු ෂරීආ නීති හෝ කුර්ආන් ආයතයන් කාන්තාවන්ට එරෙහි ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු නොවේ. ඇත්ත වශයෙන්ම, ලෞකික සහ ලිබරල්වාදී රටවල සංඛ්‍යාලේඛන මගින් මීට වෙනස් නමුත් බිහිසුණු චිත්‍රයක් මවා පෙන්වයි. යුරෝපා සංගමයේ (EU) රටවල කාන්තාවන්ට එරෙහි ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය පිළිබඳ නිකුත් වූ මෑත කාලීන පර්යේෂණ වාර්තාවක් මෙසේ නිගමනය කරයි:
පර්යේෂණ ප්‍රතිඵල මගින් යුරෝපීය සංගමය පුරා සිටින කාන්තාවන්ට විවිධ ආකාරයේ ප්‍රචණ්ඩත්වයන් මගින් සිදුවන බලපෑම පෙන්වා දෙයි. කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය මගින් ගෞරවය, සාධාරණත්වය ඉටුකර ගැනීමේ හැකියාව සහ ලිංගික සමතුලිතතාව වැනි කාන්තාවන්ගේ මූලික අයිතිවාසිකම් පහත හෙළනු ලබයි. උදාහරණයක් ලෙස, සෑම කාන්තාවන් තිදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකුම (33%) වයස අවුරුදු 15 සිට ශාරීරික සහ/හෝ ලිංගික හිංසනයට ලක් ව ඇත. සෑම කාන්තාවන් පස්දෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු ම (18%) පසුපස හඹාගොස් කරදර කිරීමට (stalking) ලක් ව ඇත; සෑම කාන්තාවන් දෙදෙනෙකුගෙන් එක් අයෙකු ම (55%) ලිංගික අතවර කිරීම් එකක් හෝ කිහිපයකට මුහුණ දී ඇත. මෙය සැලකිල්ලට ගත් කල, කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය යනු ඇතැම් කාන්තාවන්ගේ ජීවිතවලට පමණක් බලපාන අතිරේක ගැටලුවක් ලෙස සැලකිය නොහැක.[25]
මෙහි ප්‍රධාන කරුණ වන්නේ කාන්තාවන්ට එරෙහි ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු ආගමික හේතු නොවන බව යි. ඒ වෙනුවට, ඒවා සංස්කෘතිකමය, ජීවන රටාවට අදාළ සහ අනෙකුත් සමාජීය පැතිවලට සම්බන්ධ වූ ඒවා වේ. එම වාර්තාවෙහි ම මෙසේ ද සඳහන් වේ:
ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය සිදුකරන්නන් අධික ලෙස මත්පැන් භාවිතා කරන බව මෙම පර්යේෂණයෙන් සොයා ගන්නා ලදී, නමුත් මත්පැන් සහ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතුවන අනෙකුත් සාධක අතර සබඳතාව තේරුම් ගැනීමට වැඩිදුර විශ්ලේෂණයන් අවශ්‍ය වේ.[26]
ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට සැබවින්ම හේතු වන්නේ මෙවැනි සමාජ විරෝධී කටයුතු ය. ඉස්ලාමීය නීතීන්, විශේෂයෙන්ම සලකා බලනු ලබන මෙම ආයතය, ක්‍රියාත්මක කළහොත් කාන්තාවන්ට එරෙහි ප්‍රචණ්ඩත්වය අඩු කිරීමට හේතුවන සවිස්තරාත්මක කෝප පාලන පද්ධතියක් (anger management system) සපය යි.
6. සාරාංශය සහ නිගමන
- ඉස්ලාමය අඹුසැමියන් අතර සුහදශීලී සහ කරුණාවන්ත ජීවිතයක් අපේක්ෂා කරන අතර, මෙම පරමාදර්ශය යථාර්ථයක් බවට පත් කරන ආකාරයෙන් කටයුතු කිරීමට ඔවුන් දෙදෙනාට ම අණ කරයි.
- ඉස්ලාමය පුරුෂයා සහ ස්ත්‍රිය මූලික වශයෙන් සමාන ලෙස සැලකුව ද, පවුල නමැති සංස්ථාව තුළ, පුරුෂයා නිවසේ භාරකරුවෙකු (chargé d’affaires) බවට පත්කර ඇති අතර, තම බිරිඳ සහ අනෙකුත් පවුලේ සාමාජිකයන් වෙනුවෙන් තම මූල්‍යමය හා සමාජීය වගකීම් ඉටු කිරීමට ඔහුගෙන් අපේක්ෂා කෙරේ.
- එකී ධුරාවලිය තුළ, යම් අවස්ථාවක දී තම බිරිඳගේ දැඩි විනය විරෝධී හැසිරීම නිසා පවුලේ පැවැත්මට තර්ජනයක් එල්ල වී ඇති බව සැමියාට හැඟී යන්නේ නම්, තත්ත්වය යහපත් අතට හැරවීමට ඔහු කැමති නම් අනුගමනය කළ යුතු පියවර මාලාවක් උපදෙස් දී ඇත; පළමුව තම බිරිඳට අවවාද කිරීම, එය අසාර්ථක වුවහොත් ඇය සමඟ ඇති සමීප සබඳතා (ලිංගික සබඳතා ආදී) නතර කිරීම, එය ද අසාර්ථක වුවහොත් සංකේතාත්මක ශාරීරික දඬුවමකට එළඹීම යි.
- ශාරීරික දඬුවම් දීමේ නීතිමය තත්ත්වය යනු අනුමැතියක් (අවසරයක්) පමණක් වන අතර එය නිර්දේශ කිරීමක් නොවේ. නබිනායකතුමන් කිසිවිටෙකත් තම බිරින්දෑවරුන්ට පහර දී නොමැති අතර, ඊට යොමු වන අය කෙරෙහි අප්‍රසාදය පළ කර ඇත. එමගින් පෙන්නුම් කරන්නේ එය අනුමත කර තිබුණ ද, එය අප්‍රසාදයට ලක්වූවක් සහ නබිනායකයන්ගේ සැබෑ අනුගාමිකයෙකුට නොහොබිනා දෙයක් බව යි.
- විවිධ සංස්කෘතීන් සහ සමාජ ස්ථරයන්ට විවිධ වූ ලක්ෂණ සහිත ස්වභාවයන් තිබිය හැක. නීතිය තුළ සමාජ පරිණාමයේ විවිධ අදියරවල සහ විවිධ යුගවල ජීවත් වන විවිධ පුද්ගලයන් සඳහා ප්‍රතිපාදන ඇති බැවින්, මෙම අනුමැතිය සලකා බැලිය යුත්තේ මෙම පසුබිම ද සහිත ව ය.
- ශාරීරික දඬුවම් සඳහා වන අනුමැතිය ඉතා සීමිත සහ පාලනය වූ එකක් බවට තහවුරු වන්නේ, ඇගේ ශරීරයේ කිසිදු කැළලක් ඇති නොවිය යුතු බවට නබිනායක තුමන් පැහැදිලි ව ම ප්‍රකාශ කර ඇති බැවිනි. තවද නබිනායකතුමන්ගේ සහචරයන් අතරින් සිටි ප්‍රමුඛ කුර්ආන් විචාරකයෙකු පැවසුවේ එය දත් පිරිසිදු කරන කූරක් (සිවාක්) වැනි දෙයකින් විය යුතු බව යි.
- මෙම අනුමැතියත් සමඟ අල්ලාහ්ගෙන් ලැබෙන බරපතල අවවාදයක් ද ඇති අතර, ශාරීරික දඬුවමකට ඉඩ සලසන ආකාරයේ හැසිරීමක් නොමැති විට සැමියා තම බිරිඳට කරදර කිරීමට මාර්ග නො සෙවිය යුතු ය.
- 4:34 වන ආයතය සැබවින්ම සවිස්තරාත්මක කෝප පාලන පද්ධතියක් (anger management system) සපයන අතර, එය නිසියාකාර ව අනුගමනය කරන්නේ නම් ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වය විශාල ලෙස අඩු කර ගත හැකි ය. ඊට පටහැනි ව, ලෞකික සහ ලිබරල්වාදී සමාජවලින් බිහිසුණු සංඛ්‍යාලේඛන අපට දැකගත හැකි ය. මෙයින් අපට පැහැදිලි වන්නේ ගෘහස්ථ ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු ආගමික නොවන බවත්, ඒ වෙනුවට සදාචාර විරෝධී බව, පුද්ගල නිදහස පිළිබඳ පාලනයකින් තොර මතවාද, පවුල් සංස්ථාව බිඳවැටීම, මත්පැන් පානය වැනි සමාජීය දුර්ගුණ නිසා ඒවා සිදු වන බවත් ය.
මූලාශ්‍ර
[1] කුර්ආනය 4:34
[2] කුර්ආනය 30:21
[3] කුර්ආනය 2:228
[4] කුර්ආනය 4:19
[5] කුර්ආනය 2:233
[6] ෂාෆි, මුහම්මද්, මආරිෆ් අල්-කුර්ආන්, (කරාචි: මක්තබා-ඊ-දාරුල් උලූම්, නියමිත වසරක් නැත) වෙළුම 2, පිටු 419-420
[7] අල්-අන්දලුසී, ඉබ්නු අතිය්යා, අල්-මුහර්රර් අල්-වජීස් ෆී තෆ්සීර්, (බේරූට්: දාර් අල්-කොතොබ් අල්-ඉල්මිය්යා, 2001) වෙළුම 2, පිටුව 48
[8] අල්-රාසි, ෆක්ර් අද්-දීන්, මෆාතීහ් අල්-ගයිබ්, (බේරූට්: දාර් අල්-ඉහ්යා අත්-තුරාත් අල්-අරබි, හිජ්රි 1420) වෙළුම 10, පිටුව 72
[9] දර්යාබාදී, අබ්දුල් මජීද්, තෆ්සීර් අල්-කුර්ආන් – ඉංග්‍රීසි පරිවර්තනය සහ කුර්ආන් විචාරය, (ලක්නව්: ඇකඩමි ඔෆ් ඉස්ලාමික් රිසර්ච් ඇන්ඩ් පබ්ලිෆිකේෂන්ස්, 2007) වෙළුම 1, පිටුව 327
[10] මුස්ලිම් බින් අල්-හජ්ජාජ්, අස්-සහීහ්, (පරි. නසීරුද්දීන් අල්-ඛත්තාබ්. රියාද්: මක්තබා දාර්-උස්-සලාම්, 2007) හදීස් අංක 6050 (79-2328)
[11] අල්-තිර්මිදි, අබූ ඊසා, අල්-ජාමි‘, (පරි. අබූ ඛලීල්. රියාද්: මක්තබා දාර්-උස්-සලාම්, 2007) හදීස් අංක 3895; අල්-අල්බානී විසින් ‘සහීහ්’ ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත
[12] අල්-සිජිස්තානි, අබූ දාවූද්, අස්-සුනන්, (පරි. යಾಸිර් කාදි. රියාද්: මක්තබා දාර්-උස්-සලාම්, 2008) හදීස් අංක 2146; අල්-අල්බානී විසින් ‘සහීහ්’ ලෙස වර්ගීකරණය කර ඇත
[13] මුස්ලිම් බින් අල්-හජ්ජාජ්, අස්-සහීහ්, හදීස් අංක 2950 (147-1218)
[14] අල්-තබරි, ඉබ්නු ජරීර්, ජාමි‘ අල්-බයාන් ෆී තඃවීල් අල්-කුර්ආන්, (බේරූට්: අර්-රිසාලා ප්‍රකාශන, 2000) වෙළුම 8, පිටුව 315, වාර්තා අංක 9387
[15] ඉබ්නු කසීර්, අබූ අල්-ෆිදා, තෆ්සීර් අල්-කුර්ආන් අල්-‘අඡීම්, (බේරූට්: දාර් අල්-කොතොබ් අල්-ඉල්මිය්යා, 1998) වෙළුම 2, පිටු 258-259
[16] උක්ත කෘතියම
[17] අල්-සිජිස්තානි, අබූ දාවූද්, අස්-සුනන්, හදීස් අංක 2147
[18] ඉබ්නු කසීර්, අබූ අල්-ෆිදා, මුස්නද් අල්-ෆාරූක්, (අල්-මන්සූරා: දාර් අල්-වෆා, 1991) වෙළුම 1, පිටුව 182
[19] ෂාකිර්, අහ්මද් (සංස්කරණය), අල්-මුස්නද් ලි ඉමාම් අහ්මද්, (කයිරෝ: දාර් අල්-හදීස්, 1995) හදීස් අංක 122
[20] අල්-අල්බානී, නසීරුද්දීන්, ලඊෆ් සුනන් අබූ දාවූද්, (රියාද්: මක්තබා අල්-මආරිෆ්, 1998) හදීස් අංක 2147
[21] අල්-අර්නාවුත්, ෂුඅයිබ් (සංස්කරණය), අල්-මුස්නද් ලි ඉමාම් අහ්මද්, (බේරූට්: අර්-රිසාලා ප්‍රකාශන, 2001) හදීස් අංක 122
[22] අල්-තුර්කි, මුහම්මද් බින් අබ්දුල් මුහ්සින් (සංස්කරණය), මුස්නද් අබූ දාවූද් අල්-තයාලිසී, (ගීසා: හිජ්ර් ප්‍රකාශන, 1999) හදීස් අංක 47
[23] අල්-‘අද්වී, අබූ අබ්දුල්ලාහ් මුස්තාෆා, අල්-මුන්තඛබ් මින් මුස්නද් අබ්ද් බින් හුමයිද්, (රියාද්: දාර් අල්-බලින්සිය්යා, 2002) හදීස් අංක 37
[24] බ්‍රවුන්, ජොනතන්, Misquoting Muhammad, (ලන්ඩන්: වන්වර්ල්ඩ් ප්‍රකාශන, 2014) පිටුව 274
[25] FRA- මූලික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ යුරෝපීය සංගමයේ නියෝජිතායතනය, Violence against women: an EU-wide survey- Main Results, (ලක්සම්බර්ග්: යුරෝපීය සංගමයේ ප්‍රකාශන කාර්යාලය, 2014) පිටුව 167
[26] උක්ත මූලාශ්‍රය ම, පිටුව 26
